Biegunka infekcyjna to stan chorobowy wywołany przez drobnoustroje, który manifestuje się wyraźną zmianą rytmu wypróżnień. Z medycznego punktu widzenia rozpoznajemy ją, gdy masa stolca przekracza 200 g na dobę, a jego konsystencja staje się płynna lub półpłynna. Głównym mechanizmem jest wzrost ilości wody w świetle jelita, co prowadzi do częstych wizyt w toalecie. W treści stolca można niekiedy zaobserwować domieszkę śluzu, ropy lub krwi, co zazwyczaj świadczy o silniejszym stanie zapalnym błony śluzowej, lub może wskazywać na biegunkę wywołaną inwazją pierwotniaków chorobotwórczych.

Choć brzmi to poważnie, warto wiedzieć, że w blisko 90% przypadków choroba ta ma przebieg samoograniczający się. Oznacza to, że po osiągnięciu szczytowego nasilenia, objawy stopniowo ustępują samoistnie, często zanim pacjent zdąży skonsultować się z lekarzem.

Najczęstsze przyczyny zakażeń układu pokarmowego

Głównymi sprawcami biegunki infekcyjnej są:

• Wirusy: Najczęstsza przyczyna (np. rotawirusy, norowirusy), o wiele częściej występujące u dzieci.
• Bakterie: Takie jak Salmonella, Shigella czy Campylobacter.
• Pierwotniaki i grzyby: Biegunki takie występują rzadziej, często u osób z obniżoną odpornością, lub u osób które podróżowały do krajów endemicznego występowania pierwotniaków chorobotwórczych (np. Cryptosporidium parvum, Giardia duodenalis, Entamoeba histolytica).

Źródłem zakażenia są zazwyczaj skażona żywność i woda, a rezerwuarem drobnoustrojów mogą być zanieczyszczona woda, chore zwierzęta i ludzie. Do zatrucia dochodzi najczęściej drogą pokarmową – poprzez spożycie produktów zanieczyszczonych lub nieprawidłowo przetworzonych produktów odzwierzęcych, takich jak surowe jajka, mięso czy niepasteryzowane mleko.

Jak często występuje biegunka infekcyjna w Polsce i na świecie?

W skali globalnej jest to druga, zaraz po chorobach układu krążenia, najczęstsza przyczyna zgonów, uderzająca szczególnie w społeczności o niskim standardzie sanitarnym. Same rotawirusy odpowiadają rocznie za setki tysięcy zgonów wśród małych dzieci na całym świecie.

W Polsce sytuacja jest znacznie lepsza dzięki wysokim standardom higienicznym i nadzorowi nad produkcją żywności. Choć oficjalne statystyki (np. dane Sanepidu czy PZH) wskazują na konkretne liczby przypadków salmonellozy czy czerwonki, rzeczywista skala zjawiska jest prawdopodobnie niedoszacowana, gdyż wielu chorych leczy się samodzielnie w domu. Warto zauważyć, że rodzaj zakażenia często zależy od pory roku:

• Lato: Dominuje Salmonella i Shigella.
• Wiosna: Częściej spotykamy zakażenia Campylobacter jejuni.
• Jesień i zima: To czas wzmożonej aktywności rotawirusów.

Jakie są charakterystyczne objawy zapalenia jelit?

Podstawowym objawem jest oczywiście częste oddawanie stolca, któremu towarzyszy kurczowy ból brzucha wywołany nadmierną pracą jelit (perystaltyką). Wyróżniamy kilka rodzajów biegunki:

1. Biegunka sekrecyjna (wydzielnicza): Jest bardzo obfita i wodnista; co ważne, nie ustępuje nawet wtedy, gdy przestajemy jeść.
2. Biegunka zapalna: W stolcu pojawia się krew lub ropa, co sugeruje uszkodzenie struktury jelita przez inwazyjne bakterie lub pierwotniaki.

Niebezpieczeństwa związane z odwodnieniem organizmu

Odwodnienie to najpoważniejsze powikłanie biegunki. Utrata płynów i elektrolitów prowadzi do szeregu zaburzeń:

• Suchość błon śluzowych i skóry: Trudności w połykaniu, lepkość w ustach.
• Zaburzenia krążenia: Spadki ciśnienia przy wstawaniu, przyspieszone tętno, a w skrajnych przypadkach zapaść krążeniowa.
• Zaburzeń elektrolitowych w wyniku utraty wody wraz z elektrolitami, co może mieć wpływ na funkcjonowanie OUN.
• Objawy neurologiczne: Przy utracie około 10% masy ciała pojawia się niepokój, senność, a nawet śpiączka.

Pamiętajmy, że na ciężki przebieg najbardziej narażone są dzieci, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi.

Rozpoznanie i diagnostyka – kiedy udać się do lekarza?

Większość przypadków biegunki lekarz diagnozuje na podstawie wywiadu i badania fizykalnego. Natomiast u części pacjentów, u których występuje:

• wysoka gorączka i silne odwodnienie,
• obecność krwi w stolcu,
• podejrzenie zatrucia zbiorowego,
• biegunka u osób z zaburzoną odpornością lub po podróży do krajów tropikalnych, wykonuje się specjalistyczne badania kału (posiewy).

Skuteczne sposoby leczenia

Fundamentem leczenia jest nawadnianie. Należy uzupełniać płyny po każdym wypróżnieniu (ok. 350–700 ml płynu). Najskuteczniejsze są gotowe apteczne preparaty wieloelektrolitowe.

Domowy sposób na płyn nawadniający

Jeśli nie masz dostępu do apteki, w litrze wody rozpuść:

• 1 płaską łyżeczkę soli kuchennej,
• ok. 6–8 łyżeczek cukru (lub glukozy),
• pół łyżeczki sody oczyszczonej,
• szklankę soku pomarańczowego (dla potasu).

Dieta w trakcie biegunki

Po opanowaniu pierwszej fali odwodnienia należy szybko wrócić do jedzenia, co stymuluje jelita do regeneracji. Zaleca się dietę opartą na gotowanej skrobi: ryż, gotowane ziemniaki, suchary, banany oraz jogurty.

Czy stosować antybiotyki i leki hamujące biegunkę?

Stosowanie antybiotyków w biegunce infekcyjnej jest zazwyczaj bezzasadne, ponieważ większość zakażeń wywołują wirusy, na które antybiotyki nie działają. Decyzję o ich włączeniu zawsze podejmuje lekarz.

Jeśli chodzi o leki takie jak loperamid (np. Stoperan), są one skuteczne w hamowaniu liczby wypróżnień, ale nie wolno ich stosować przy wysokiej gorączce lub krwawej biegunce. Może to bowiem doprowadzić do zatrzymania toksyn w organizmie i pogorszenia stanu chorego. Dobrym wsparciem są natomiast probiotyki, które pomagają odbudować naturalną florę bakteryjną jelit. W przypadku leków hamujących biegunkę, w części z nich substancją pomocniczą jest jednowodna laktoza. U pacjentów nietrawiących laktozy zażycie takiego preparatu może nie zahamować biegunki, a czasem przedłużyć jej występowanie. 

Złote zasady profilaktyki:

• Zawsze myj ręce przed posiłkiem.
• Dokładnie płucz owoce i warzywa.
• Unikaj niedogotowanego mięsa i surowych jaj niepewnego pochodzenia.

Jeśli objawy nie ustępują po 2–3 dniach lub Twój stan się pogarsza, nie zwlekaj z wizytą u lekarza rodzinnego.