Doustna antykoncepcja hormonalna (DAH) oraz inne metody hormonalne to jedne z największych osiągnięć medycyny XX wieku, dające kobietom kontrolę nad płodnością. Na świecie stosuje je ponad 150 milionów kobiet, a skuteczność tych metod sięga 99%. Jednak poza niewątpliwymi zaletami – takimi jak kontrolowanie możliwości zajścia w ciąże, planowanie rodziny, leczenie trądziku, endometriozy czy Zespół Policystycznych Jajników (PCOS) – coraz częściej w gabinetach ginekologicznych i psychiatrycznych pada pytanie: czy długotrwałe stosowanie tabletek może wpędzić mnie w depresję?

Odpowiedź nie jest prosta, a wyniki badań naukowych bywają niejednoznaczne. W poniższym artykule przyjrzymy się mechanizmom działania hormonów na układ nerwowy, przeanalizujemy najnowsze badania kohortowe i wyjaśnimy, dlaczego nastolatki mogą reagować inaczej niż dorosłe kobiety.

Oś mózg-hormony: Dlaczego “pigułka” wpływa na emocje?

Kluczem do zrozumienia związku między antykoncepcją, a zaburzeniami depresyjnymi jest fakt, że hormony płciowe nie działają tylko na narządy rodne. Receptory dla estrogenów i progestagenów znajdują się również w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN).

Hormony płciowe pełnią funkcję neurosteroidów – regulują i modulują poziom kluczowych neuroprzekaźników odpowiedzialnych za nastrój, napęd i funkcje poznawcze:

1. Serotonina: Często nazywana „hormonem szczęścia”. Estrogeny zazwyczaj wspierają jej syntezę i hamują wychwyt zwrotny (działanie antydepresyjne), podczas gdy progestageny mogą zwiększać jej rozkład (poprzez enzym MAO).
2. Dopamina: Odpowiada za układ nagrody i motywację. Estrogeny stymulują przekaźnictwo dopaminergiczne.
3. GABA (kwas γ-aminomasłowy): Główny neuroprzekaźnik, działający uspokajająco i przeciwlękowo. Progestageny wpływają na receptory GABA-A, wzmacniając działanie uspokajające, przeciwlękowe i neuroprotekcyjne. 

Kobieta stosująca antykoncepcję hormonalną ma inny profil hormonalny niż kobieta z naturalnym cyklem. Stężenia własnych hormonów są obniżone, a ich cykliczne wahania – zahamowane. U części pacjentek zaburzenie homeostazy biochemicznej mózgu może prowadzić do zachwiania równowagi emocjonalnej.

Co mówią badania? Argumenty za zwiększonym ryzykiem depresji

W charakterystykach wielu produktów leczniczych (antykoncepcyjnych) znajdziemy ostrzeżenie, że obniżony nastrój i depresja są znanymi działaniami niepożądanymi. Nie są to ostrzeżenia bezpodstawne.

Duże badania przeprowadzone w Skandynawii na ponad milionie kobiet wykazały, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej wiąże się ze zwiększonym ryzykiem depresji. Ryzyko to było najwyższe w ciągu pierwszych 6 miesięcy od rozpoczęcia stosowania.

Podobne wnioski płyną z brytyjskiego badania opartego na bazie UK Biobank (2023), które objęło ponad 264 tysiące kobiet. Zaobserwowano tam istotnie wyższe ryzyko rozwoju depresji w ciągu pierwszych 2 lat stosowania DAH. Co istotne, badacze zauważyli, że nastolatki, które stosowały antykoncepcję, miały większe ryzyko wystąpienia depresji w ciągu całego życia, nawet po odstawieniu leków.

Objawy, które mogą sugerować negatywny wpływ leków na psychikę, to m.in.:

• przygnębienie i płaczliwość,
• spadek libido i energii,
• drażliwość i wahania nastroju,
• zaburzenia lękowe i problemy ze snem.

Druga strona medalu – działanie protekcyjne i brak korelacji

Nauka nie jest jednak czarno-biała. Istnieje szereg badań, które nie potwierdzają negatywnego wpływu antykoncepcji na nastrój u dorosłych kobiet, a nawet wskazują na jej pozytywne działanie.

• Badania szwedzkie i amerykańskie: W badaniu na blisko 740 tys. Szwedek wykazano, że stosowanie dwuskładnikowej DAH wiązało się z mniejszym ryzykiem depresji w porównaniu do kobiet niestosujących antykoncepcji. Podobne wyniki uzyskano w USA – kobiety stosujące DAH rzadziej zgłaszały ciężkie objawy depresyjne czy próby samobójcze.
• Leczenie zaburzeń nastroju: Warto pamiętać, że niektóre tabletki (np. zawierające drospirenon) są z powodzeniem stosowane w leczeniu przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego (PMDD), które charakteryzuje się ciężkimi zmianami nastroju.
• Neurosteroidy w terapii: Mit o „złym progesteronie” jest podważany przez fakt, że jego pochodna – allopregnanolon – została zarejestrowana przez FDA jako przełomowy lek na depresję poporodową.

Metaanaliza z 2024 roku obejmująca 12 randomizowanych badań klinicznych wykazała, że antykoncepcja hormonalna nie zwiększa ryzyka depresji w populacji ogólnej dorosłych kobiet.

Nastolatki – grupa szczególnego ryzyka

Dlaczego wyniki badań są tak rozbieżne? Kluczem może być wiek pacjentki. Okres dojrzewania (adolescencja) to czas intensywnej neuroplastyczności mózgu. Ośrodkowy układ nerwowy wciąż się rozwija i jest niezwykle wrażliwy na bodźce hormonalne.

Wprowadzenie egzogennych hormonów (antykoncepcji) w tym newralgicznym momencie może trwale wpłynąć na mechanizmy regulacji stresu i nastroju. To tłumaczy, dlaczego badania wskazują na znacznie wyższe ryzyko depresji u nastolatek stosujących DAH niż u kobiet dorosłych. U młodych dziewcząt decyzja o włączeniu hormonów powinna być podejmowana ze szczególną ostrożnością.

Indywidualna wrażliwość i czynniki ryzyka

Nie każda kobieta zareaguje na antykoncepcję tak samo. Osobnicza reakcja na lek zależy od wielu zmiennych:

1. Genetyka: Różnimy się aktywnością enzymów metabolizujących leki i wrażliwością receptorów.
2. Choroby współistniejące: Cukrzyca, choroby tarczycy czy otyłość mogą niezależnie od stosowania antykoncepcji hormonalnej zwiększać ryzyko depresji.
3. Historia psychiatryczna: Kobiety, które wcześniej doświadczały epizodów depresyjnych lub lękowych, mogą być bardziej podatne na wahania nastroju pod wpływem hormonów w lekach antykoncepcyjnych.
4. Czynniki środowiskowe: Stres, trauma z dzieciństwa czy obecna sytuacja życiowa, mogą być czynnikiem warunkującym wystąpienie epizodu depresji w późniejszym czasie.

Czy bać się antykoncepcji?

Antykoncepcja hormonalna u większości pacjentek nie będzie wpływała na wystąpienie obniżenia nastroju czy wystąpienie zaburzeń depresyjnych. Dla większości dorosłych kobiet jest metodą bezpieczną i dobrze tolerowaną. Jednak u części pacjentek – zwłaszcza nastolatek oraz osób z historią zaburzeń nastroju – ryzyko wystąpienia objawów depresyjnych jest realne.

Co warto zapamiętać?

• Obserwuj swój organizm, szczególnie w pierwszych 6 miesiącach stosowania nowej metody.
• Jeśli zauważysz pogorszenie nastroju, nie bagatelizuj tego – skonsultuj się z lekarzem. Często zmiana preparatu na inny (o innym składzie progestagenowym lub innej drodze podania) rozwiązuje problem.
• Bilans zysków i strat jest kluczowy. Należy pamiętać, że nieplanowana ciąża również niesie ze sobą ogromne ryzyko stresu i depresji, często wyższe niż sama antykoncepcja.

Decyzja o wyborze metody antykoncepcji powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, w szczerej rozmowie z ginekologiem, który weźmie pod uwagę nie tylko zdrowie fizyczne, ale i kondycję psychiczną pacjentki.