Tężec to niezwykle podstępna choroba zakaźna układu nerwowego, wywoływana przez bakterię – laseczkę tężca (Clostridium tetani). Choć w Polsce, dzięki obowiązkowym szczepieniom dzieci i młodzieży, choroba ta została niemal wyeliminowana, wciąż stanowi realne zagrożenie dla dorosłych, którzy zapominają o dawkach przypominających. Warto wiedzieć, że przechorowanie tężca nie chroni przed kolejnym zachorowaniem.

Skąd bierze się tężec? Drogi zakażenia

Bakterie tężca są wszechobecne w naszym otoczeniu. Wytwarzają one przetrwalniki, które wykazują niezwykłą odporność na czynniki zewnętrzne, takie jak wysoka temperatura czy środki dezynfekujące.

• Gdzie występują? Można je spotkać w glebie, kurzu, wodzie oraz w przewodzie pokarmowym zwierząt.
• Jak dochodzi do zakażenia? Wrotami zakażenia są zazwyczaj rany – zwłaszcza te głębokie, zanieczyszczone ziemią, kurzem lub odchodami zwierząt.
• Ryzykowne sytuacje: do zakażenia mogą prowadzić nawet drobne, prawie niewidoczne skaleczenia, a także poważniejsze urazy, takie jak rany zmiażdżone, kłute, oparzenia czy odmrożenia. Niebezpieczny jest również poród lub poronienie w niehigienicznych warunkach.

W ranie bakterie namnażają się i wytwarzają neurotoksynę, która blokuje zakończenia nerwowe, prowadząc do tragicznych w skutkach objawów.

Objawy i powikłania – dlaczego tężec jest tak niebezpieczny?

Okres wylęgania choroby trwa zazwyczaj od 3 dni do 3 tygodni. Pierwsze objawy bywają mylące i obejmują uczucie rozbicia, bezsenność, bóle głowy czy wzmożone pocenie.

W miarę rozwoju choroby pojawiają się objawy typowe dla postaci uogólnionej:

• Skurcze mięśni i charakterystyczny szczękościsk.
• Prężenie całego ciała, często przybierające formę łuku (zaciśnięte zęby, wygięte plecy).
• Sardoniczny uśmiech spowodowany porażeniem mięśni mimicznych twarzy.
• Trudności w połykaniu i oddychaniu.

Powikłania tężca są bardzo poważne i obejmują m.in. zapalenie płuc, krwiaki wewnątrzmięśniowe, złamania kręgów (wynikające z siły skurczów), zapalenie mięśnia sercowego oraz zaburzenia rytmu serca. Niestety, tężec często kończy się zgonem – śmiertelność wynosi około 20% mimo leczenia, a w przypadku noworodków sięga nawet 70-100%.

Odporność nie jest dana raz na zawsze

Najskuteczniejszą formą ochrony przed tężcem są szczepienia. Należy jednak pamiętać o kluczowej zasadzie: odporność poszczepienna zmniejsza się z czasem, dlatego konieczne są dawki przypominające!

Harmonogram szczepień:

• Niemowlęta i małe dzieci: Otrzymują cykl szczepień podstawowych.
• Młodzież: Dawki przypominające podaje się w 6., 14. oraz 19. roku życia.
• Dorośli: Aby zachować ciągłość ochrony, każdy dorosły powinien przyjmować dawkę przypominającą co 10 lat. Zaleca się stosowanie szczepionki dTap (przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi) lub monowalentnej T.

Tężec w liczbach – sytuacja w Polsce i na świecie

Dzięki powszechnym szczepieniom, od 1984 roku w Polsce nie odnotowano ani jednego przypadku tężca noworodków. Obecnie w naszym kraju rejestruje się kilkanaście przypadków tężca rocznie. Statystyki pokazują jednak, że zachorowania dotyczą głównie osób starszych (powyżej 65. roku życia), które najczęściej nie pilnowały przyjmowania dawek przypominających.